Menu

قرارداد آتی چیست؟

 

در نوشته پیش ابزار مشتقه مالی را تعریف کردیم . در این درس قرارداد آتی را تعریف و کاربردهای آن را توضیح خواهیم داد. قرارداد آتی نوعی قرارداد حقوقی مالی است بین دو طرف فروشنده و خریدار بر روی یک دارایی پایه که بر اساس آن فروشنده قرارداد آتی متعهد می‌شود که در یک زمان خاص در آینده به نام زمان سررسید، به میزان مشخص شده در قرارداد، دارایی پایه را به خریدار تحویل دهد. برای اینکه ساده‌تر متوجه بشوید با یک مثال شروع می‌کنیم. فرض کنید یک کشاورز که گندم کاشته است و تقریبا شش ماه بعد زمان برداشت گندم فرا می‌رسد، با یک خریدار از الان توافق می‌کند که شش ماه بعد در یک روز خاص حدود 100 تن گندم را به قیمت کیلویی 2 هزار تومن به او بفروشد. اینکه قیمت گندم در شش ماه آینده در بازار چه عددی باشد مهم نیست و فروشنده باید کالا را به خریدار تحویل و خریدار باید مبلغ 2 هزار تومان به ازای هر کیلو را پرداخت کند. هر دوطرف خریدار و فروشنده این قرارداد را امضا می‌کنند و در نتیجه یک قرارداد آتی شکل می‌گیرد. البته قراردادهای آتی در بازار مالی به شکل استاندارد درآمده‌اند و قوانین خاص خود را دارند که خریدار و فروشنده تحت نظارت مجری بازار ( سازمان بورس) در بازار آتی معامله می‌کنند. قراردادهای آتی در بازار مالی با ماه سررسید شناخته می‌شوند. برای مثال آتی سکه دی به معنی این است که این قرارداد در دی ماه سررسید خواهد شد.

انواع قراردادهای آتی:

قراردادهای آتی روی دارایی‌های فیزیکی مانند نفت و گندم و طلا

قراردادهای آتی سهام و شاخص

در بازار مالی قراردادهای آتی هم بر روی دارایی‌های فیزیکی مانند سکه و نفت و… و هم بر روی دارایی‌های مالی مانند سهام بسته می‌شود بازار آتی ایران اولین بار با بازار آتی سکه شروع به کار کرد. هم اکنون قراردادهای آتی زعفران نیز در بازار آتی بورس معامله می‌شود و برنامه سازمان بورس بازگشایی قراردادهای آتی برای گندم و جو و سایر کالاهای اساسی هست. قرارداد آتی سبد سهام نیز در آذر سال 97 شروع به کار کرده است و مورد استقبال سرمایه‌گذاران قرار گرفته است. البته بازار آتی در ایران هنوز به اندازه کافی توسعه نیافته است .توسعه این بازار بسیار به نفع تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان و به شدت به ضرر دلالان هست که در دلیل آن را توضیح خواهیم داد.

قراردادهای آتی به چه منظوری استفاده می‌شوند:

خوب حالا سوال اصلی اینجاست. هر خریداری می‌تواند در آینده کالا یا سهام مورد نظر خود را از بازار خریداری کند. پس چه نیازی به قرارداد آتی هست؟ چرا خریدار و فروشنده علاقه‌مند می‌شوند که بر قیمت آینده یک دارایی از الان توافق کنند؟ قرارداد آتی دو نوع کاربرد اصلی دارد :

  • پوشش ریسک در برابر تغییرات آینده قیمت
  • کسب سود

پوشش ریسک در برابر تغییرات آینده قیمت:

این کاربرد قرارداد آتی بیشتر مد نظر کشاورزان و تولیدکننده‌های کالاهای اساسی و شرکت‌های مصرف کننده کالاهای اساسی هست. با یک مثال بهتر متوجه خواهید شد. فرض کنید یک طرف یک کشاورز تولیدکننده‌ی گندم و طرف دیگر شرکت تولیدی شیرین عسل هست. (فرض می‌کنیم که دولت در تعیین قیمت گندم دخالت نمی‌کند و قیمت گندم را بازار و عرضه و تقاضا تعیین می‌کند) در این صورت افزایش قیمت گندم در ماه‌های آینده به نفع کشاورز و به ضرر شیرین عسل هست (چون شیرین عسل نمی‌تواند به میزان افزایش قیمت مواد خام، قیمت کیک و بیسکوئیت را افزایش دهد) و برعکس کاهش قیمت گندم به ضرر کشاورز و به سود شیرین عسل هست. پس شما اگر کشاورز باشید علاقه‌مند خواهید بود که از الان گندم زمین خود را که هنوز برداشت نکرده‌اید به قیمت مورد انتظار خود بفروشید چون از کاهش قیمت گندم در آینده می‌ترسید. از این طرف هم شیرین عسل دوست دارد که از الان گندمی که در آینده نیاز خواهد داشت را به قیمت مورد نظر خود بخرد چون از افزایش قیمت گندم در آینده می‌ترسد. همین ترس باعث می‌شود که دو طرف از الان بر روی یک قیمت توافق کنند و قرارداد ببندند. مثلا شیرین عسل قبول می‌کند که چهار ماه دیگر که کشاورز قرار است گندم را برداشت کند از او به قیمت 2 هزار تومان خریداری کند و بدین ترتیب ریسک افزایش قیمت گندم در بازار را برای خود کاهش دهد . کشاورز هم دوست دارد از الان قیمت ثابتی را ببندد و ترس از کاهش قیمت گندم در آینده را به کل از بین ببرد. پس یکی از کاربردهای اصلی قراردادهای آتی بر روی کالاهای اساسی و بین شرکت‌های تولیدکننده و مصرف کننده برای کاهش ریسک صورت می‌گیرد . البته در ایران چون دولت در قیمت‌گذاری کالاهای اساسی دخالت می‌کند و عملا قیمت گندم و جو و شکر و … در بازار را دولت تعیین می‌کند، قراردادهای آتی به این منظور هنوز در کشور ما استفاده نمی‌شوند. ولی در دنیا 90 درصد معاملات کالاهای اساسی بر روی معاملات آتی تعریف می‌شود.

 

کاربرد دوم قراردادهای آتی یعنی کسب سود، بیشتر برای سرمایه‌گذاران به ویژه در بازار مالی جذاب هست. مثلا فرض کنید که من نه کشاورزم نه تولیدکننده و نه مصرف‌کننده کالای اساسی. ولی حرفه‌ام سرمایه‌گذاری هست و تحلیلگر خوبی هستم. فرضا من تحلیل می‌کنم و به این نتیجه می‌رسم که قیمت نفت در شش ماه آینده از قیمت فعلی که 50 دلار هست به 80 دلار صعود خواهد کرد. در طرف دیگر فردی هست که تحلیل می‌کند که قیمت نفت در شش ماه آینده صعود نخواهد کرد و به احتمال زیاد کاهش خواهد یافت. در این صورت بازار آتی بستری برای ما فراهم می‌کند که ما قرارداد آتی بر روی نفت بین خود منعقد کنیم . فرضا روی قیمت 55 دلارد در شش ماه بعد به توافق می‌رسیم و بنا به قانون بازار آتی که خریدار باید درصدی از قیمت قرارداد را پیش متصدی بازار آتی به صورت بیعانه قرار بدهد، من 20 درصد قرارداد را هم بیعانه می‌دهم و قرارداد آتی را بین خود منعقد می‌کنیم. حالا دو حالت وجود دارد. یا بعد از شش ماه قیمت نفت در بازار بالای 55 خواهد بود که در این صورت خریدار سود می‌کند ( چون نفت را به قیمت 55 از فروشنده می‌خرد و به قیمت بیشتر در بازار می‌فروشد) و فروشنده این قرارداد نیز ضرر متحمل خواهد شد ( چون باید به قیمت بیشتر از 55 دلار نفت را در بازار بخرد و به من 55 بفروشد) .

همین قرارداد برای سهام شرکت‌ها و شاخص‌های بورسی نیز وجود دارند. برای مثال قرارداد آتی سهام ایران خودرو. البته در بازار آتی ایران در حال حاضر فقط قراردادهای آتی سبد شاخص سهام وجود دارند که در نوشته‌های بعد مفصل در مورد آن و نحوه معاملات آن خواهیم نوشت.

پس همانطور که دیدید قراردادهای آتی ابزاری برای کسب سود و سرمایه‌گذاری در بازار مالی هستند.

مزیت قرارداد آتی نسبت به خرید خود سهام یا دارایی:

خوب اگر کسی سرمایه‌گذار بازار مالی و بورس هست، چرا به جای خود سهام یا سبد شاخص، قرارداد آتی آن را خریداری کند؟ البته پاسخ به این سوال در این نوشته امکان‌پذیر نیست و دلایل زیادی برای استفاده از قراردادهای آتی در سرمایه‌گذاری وجود دارد. سرمایه‌گذاران حرفه‌ای استراتژی‌های سرمایه‌گذاری متنوعی را با ترکیب قراردادهای آتی و آپشن و سهام انتخاب می‌کنند که از بحث این نوشته خارج هست. ولی یکی مزیت‌های اصلی قراردادهای آتی نسبت به دارایی پایه، داشتن اهرم این نوع قرارداد هست.

اهرم سرمایه‌گذاری چیست؟

برای توضیح مفهوم اهرم سرمایه‌گذاری با یک مثال شروع می‌کنیم. فرض می‌کنیم شما 25 میلیون تومان پول دارید. که تقریبا پول 5 سکه هست. اگر با این پنج میلیون یک سکه بخرید، سود و ضرر شما به صورت خطی تغییر خواهد کرد. یعنی اگر قیمت سکه در بازار 5 درصد بیشتر شود، سود شما نیز از این سرمایه‌گذاری نیز 5 درصد خواهد بود. در این حالت گفته می‌شود که سرمایه‌گذاری شما اهرم ندارد. در صورتی که با 5 درصد افزایش قیمت سکه در بازار شما 20 درصد سود کنید در این حالت اهرم سرمایه‌گذاری شما یک به چهار هست. پس اهرم سرمایه‌گذاری اینگونه تعریف می‌شود: اگر به ازای تغییر در ارزش یک دارایی، سود یا ضرر شما به نسبت بیشتر از یک نسبت آن دارایی تغییر کند.  قرادادهای آتی و آپشن همگی سرمایه‌گذاری‌های دارای اهرم هستند که در آینده مفصل در مورد آن‌ها توضیح خواهیم داد.

ترتیب پیشنهادی برای مطالعه

  1. ابزار مشتقه مالی
  2. قرارداد آتی چیست؟

One Reply to “قرارداد آتی چیست؟”

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *